Ekran Bağımlılığı

Gelişen teknolojiyle birlikte dijital cihazlar artık herkesin hayatının merkezine yerleşti. Akıllı telefonlar, tabletler, bilgisayarlar ve televizyonlar hayatın içinde kolaylık sağlarken bir yandan kontrolsüz kullanıldığında bireylerin fiziksel, zihinsel ve psikolojik sağlığına olumsuz etkiler getiriyor. Özellikle gelişim çağındaki çocukların ve ergenlerin ekran karşısında geçirdiği süresinin fazla olması ciddi riskler doğuruyor.

Ekran bağımlılığı, dijital cihazların kontrolsüz ve aşırı kullanılmasıdır. Kişi ekran karşısında geçirdiği süreyi kontrol edemez. Ekran kullanmadığında huzursuzluk yaşar ve bu durum günlük işlevlerine zarar verebilir. Örneğin, saatlerce sosyal medyada gezinmek, oyun oynama süresini kontrol edememek, sürekli telefonu kontrol etme ihtiyacı gibi durumlar ekran bağımlılığıdır.

Belirtileri :

Davranışsal Belirtiler :Ekran bağımlılığında davranışsal belirtiler, bireyin ekran kullanımını kontrol etmekte zorlanması ve bu kullanımının günlük hayatını etkilemesidir. Kişi ekran kullanımını azaltmaya karar verse bile bunu sürdüremez ya da planladığından çok daha uzun süre ekran başında vakit geçirir. Telefonunu sık sık kontrol eder. Bildirim gelmese bile sosyal medyaya ya da mesaj uygulamalarına bakma ihtiyacı duyar. Ders çalışması gerekiyorsa bunu erteler. Yapması gereken sorumluluklarını aksatır. Ekran kullanırken zamanın nasıl geçtiğini fark edemez. Arkadaşlarıyla yüz yüze görüşmeleri azalır. Spor ya da hobilerin yerine ekran kullanımı tercih edilir. Sosyal ilişkilerde azalma olur. Özellikle çocuk ve ergenlerde ekran süresini ebeveynlerden gizleme ya da kullanım süresi hakkında yanlış bilgiler verme davranışları gözlenebilir. Gece geç saatlere kadar telefonda vakit geçirme nedeniyle uyku saatleri ertelenir. “Biraz daha bakayım” “Çok az bir işim var” gibi düşüncelerle ekran kullanımını sonlandıramama görülür.

Duygusal Belirtiler: Ekran bağımlılığında duygusal belirtiler, kişinin ekran kullanımına bağlı olarak yaşadığı duygu durum değişikliklerini ifade eder. Bu belirtiler genellikle ekran süresi kısıtlandığında daha belirgin bir şekilde ortaya çıkar. Birey ekrandan uzak kaldığı sürede huzursuz, gergin ve rahatsız hisseder. Özellikle çocuklarda ekran kullanımı sınırlandırıldığında öfke nöbetleri görülebilir. Ebeveynlerle tartışma davranışları gözlenebilir. Ekran olmadığında geçirilen zamanda sıkılma ve bu sıkıntıyı gidermek için tekrar ekrana yönelme isteği oluşur. Gerçek sosyal ilişkiler yerine dijital ortamlardaki arkadaşlıklara yönelme davranışları artabilir. Bazı kişilerde ekran karşısında fazla vakit geçirdiğini fark etmesiyle pişmanlık ve suçluluk duyguları gelişebilir. Ancak buna rağmen ekran kullanımını azaltmakta güçlük çekebilir. Stres, üzüntü ya da sıkıntı yaşandığında bu duygularla baş edebilmek yerine ekran kullanımına yönelme davranışları gözlenebilir.

Fizyolojik Belirtiler :Ekran bağımlılığında, uzun süreli ekran kullanımının beden üzerinde oluşturduğu fiziksel etkileri ifade eder. Bu belirtiler genellikle hareketsiz kalma, yoğun ekran ışığına maruz kalma ve uyku düzeninin bozulmasıyla ilişkilidir. Gece geç saatlere kadar ekran kullanımı uykuya dalmayı zorlaştırır. Uyku süresini ve kalitesini düşürür. Uzun süre ekranda kalma; göz kuruluğu, göz yanması, bulanık görme ve göz ağrısı oluşturur. Bunun yanı sıra ekran ışığına uzun süre maruz kalma baş ağrısına neden olur. Telefon, tablet ya da bilgisayar kullanırken yanlış pozisyonda oturma kas ve iskelet sistemi üzerinde baskı oluşturarak ağrılara yol açar. Duruş bozuklukları gelişebilir. Ekran önünde uzun süreli oturma nedeniyle fiziksel aktivite azalır. Kas zayıflığı ve zamanla kilo artışına neden olur. Ekran karşısında uzun vakit geçirmek fiziksel ve zihinsel yorgunluk hissini artırır.

Çocuklarda Ekran Bağımlılığı: Çocukların erken yaşlarda ekranla tanışması gelişim sürecinde çeşitli riskler oluşturur. Ekran bağımlılığının belirtileri; dil gelişiminde gerileme, göz temasının azalması, uyaranlara karşı duyarsızlık, aşırı ağlama, sinirlilik, oyunlara ve sosyal etkileşime ilgi gösterememe şeklindedir. Çocuklarda ekran süresinin aşırı kullanımı uyaran eksikliğine neden olabilir. Dikkat dağınıklığı, odaklanma ve öğrenme güçlüğü, hızlı içerik tüketimine bağlı sabırsızlık, iletişim kurma güçlüğü, sosyal izolasyon ve akademik başarının düşmesi ekran bağımlılığının zararlarındandır. Uyku düzeninde bozulmalar, göz yorgunluğu, duruş bozuklukları ve fiziksel aktivite azlığına bağlı kilo artışı gibi fiziksel etkiler görülür.

Nedenleri : Ekran bağımlılığı tek bir neden bağlı değildir. Biyolojik, psikolojik ve çevresel faktörler sonucunda gelişebilir.

Biyolojik Nedenler :Ekran bağımlılığının biyolojik nedenleri beynin ödül sistemi, nörotransmitterler ve nörolojik gelişim süreci ile ilişkilidir. Dijital içerikler beynin ödül mekanizmasını aktive ederek tekrar kullanımını güçlendirir. Özellikle oyunlar, sosyal medya bildirimleri ve yeni içerikler beynin ödül sistemini uyarır. Bu durum beyinde haz duygusunu oluşturur ve kişinin bu davranışı tekrar etme isteğini artırır. Sosyal medya beğenileri ve bildirimler dopamin salınımını artırır. Sık uyarılması da bağımlılık benzeri davranışların gelişmesine zemin hazırlar. Çocuklarda ve ergenlerde beynin karar verme ve dürtü kontrolünden sorumlu olan prefrontal korteks henüz tam olarak gelişmemiştir. Bu nedenle ekran kullanımını kontrol etme davranışı yetişkinlere göre daha zordur. Dijital uygulamalar çok hızlı geri bildirim verir. Bu hızlı ödül sistemi beynin sabır ve gecikmiş ödül mekanizmasını zayıflatabilir. Ayrıca ekranlardaki mavi ışık uyku hormonunun salgılanmasını baskılar. Melatonin hormonu azalırsa uykuya dalmada güçlük ve biyolojik ritim bozulur.

Psikolojik Nedenler : Ekran bağımlılığının psikolojik nedenleri kişinin duygusal ihtiyaçları, baş edebilme becerileri ve kişilik özellikleriyle ilişkilidir. Yoğun stres, kaygı ve olumsuz duygu durumları yaşandığında dikkati dağıtabilmek ve rahatlayabilmek için ekran kullanımına yönelme görülür. Sosyal ilişkilerde zorlanma ve yalnızlık hissedilmesi sonucu sosyal medyadaki çevrimiçi platformlarda bu sosyallik ihtiyacı karşılanmaya çalışılır. Bu nedenle ekran bağımlılığı gelişebilir. Özdenetim becerisi düşük olan bir kişi ekran kullanımını sınırlanmakta güçlük çeker ve kullanım süresi giderek artabilir. Ayrıca boş zamanlarını kaliteli nasıl geçirebileceğini bilmeyen kişi için ekran kullanımı hızlı ve kolay bir çözüm yolu olur.Can sıkıntısını ekran süresini uzatarak giderir. Olumsuz duygu durumları ve stres gibi faktörlerle baş edebilmek yerine ekran kullanımına yönelmek zamanla alışkanlık haline gelir. Dijital platformlar kişiye anlık ödül ve haz sağladığı için kısa sürede bu hazzı tekrar elde edebilmek için daha fazla bu ortamlara zaman ayırmaya yönelebilir.

Çevresel Faktörler :Kişinin içinde bulunduğu sosyal ortam, aile hayatı ve teknolojik çevrenin ekran kullanımı artırması ile ilişkilidir. Özellikle çocuk ve ergenlerde ekran kullanım alışkanlıklarının gelişmesinde önemli bir rol oynar. Teknolojik cihazlara kolay erişim sağlanması ekran kullanım süresinin artmasına neden olur. Aile içindeki ebeveyn tutumları, ekran kullanımına ilişkin sınırların olmaması ve ebeveynlerin de yoğun ekran kullanımının olması bu davranışın rol model alınmasına neden olur. Arkadaş grubunda sosyal medya kullanımı ve dijital oyunların fazla oynanması bireyin ekrana yönelmesine yol açabilir. Ayrıca, günümüzde ödevlerin ve bazı işlerin dijital ortamlarda yapılması da ekran karşısında geçirilen süreyi uzatan durumlar arasındadır. Pandemi döneminde evde geçirilen zamanın artması ve uzaktan eğitim alışkanlıkları ekran kullanımının güçlenmesine neden olmuştur.

Tedavi:

Ekran bağımlılığın tedavisi bireyin yaşına, ekran kullanım düzeyine ve altta yatan nedenlere göre planlanır. Öncelikle bireye varsa aile üyelerine ekran bağımlılığı hakkında bilgi verilir. Aşırı ekran kullanımının etkileri anlatılır. Sağlıklı kullanım sınırları belirlenerek farkındalığın artırılması hedeflenir. Bilişsel davranışçı terapi yaklaşımı daha yaygın kullanılır. Bireyin işlevsiz düşünceleri seanslar içinde yeniden yapılandırılır. “Biraz daha bakayım” gibi otomatik düşünceleri fark etmesi amaçlanır. Ekran kullanımını tetikleyen durumlar belirlenir. Günlük ekran süresi sınırı koyulur. Ekranın yerine geçebilecek spor, hobi ya da sosyal aktiviteler gibi sağlıklı alışkanlıklar oluşturulması önerilir. Bireyin ekranı kaçış aracı olarak kullanması azaltılır. Gevşeme teknikleri, stresle baş etme yöntemleri ve farkındalık çalışmalarıyla duygu düzenleme becerilerinin uygulanması önerilir. Özellikle çocuk ve ergenlerde ebeveynlerin rol model olması, ev içinde net kuralların olması ve ortak “ekransız zamanlar” oluşturulması planlanır. Eşlik eden anksiyete veya depresyon gibi bir psikolojik rahatsızlık varsa bunlara yönelik tedavi de planlanır.

Psikolog Funda Buharalı, Antalya Psikoterapi Merkezi.

Psikoterapi Antalya.