telefon0242 311 44 33

Dikkat Dağınıklığı

Dikkat dağınıklığı bireyin dikkatini belirli bir uyaran, düşünce veya görev üzerinde yeterince sürdürememesi ya da dikkatinin kolaylıkla başka uyaranlara yönelmesidir. Günümüzde modern yaşamın akışı ve hızı, odaklanmayı gittikçe zorlaştırmaya başladı. Çoğu birey dikkatinin çabuk dağılmasına bağlı sorunlar yaşamaktadır. Ancak dikkat dağınıklığı sadece dikkatin başka bir yöne yönelmesi değildir. Bazen birey dikkatini sürdürmekte, dikkatini yeniden toparlamakta zorluk çekebilir. Dikkat dağınıklığı tek bir nedene bağlı olmamakla birlikte günlük alışkanlıklar, psikolojik etkenler, fiziksel durumlar ve nörolojik etkenler sonucunda artar. Burada önemli olan dikkat dağınıklığının neden arttığı, hangi koşullarda ortaya çıktığı ve geçici mi yoksa süreklilik gösteren bir durum mu olduğunu değerlendirmektir.

Dikkat Dağınıklığı Nasıl Ortaya Çıkar?

Dikkat dağınıklığı bireyin işlevselliğini etkileyen ciddi bir sorundur. Bu durumun gelişmesinde hem zihinsel hem de fiziksel birçok etken rol oynar.

Zihinsel Nedenler : Dikkat dağınıklığında zihnin nasıl çalıştığına, düşüncelerin nasıl düzenlediğine, duyguların nasıl işlediğine ve zihinsel kaynakların nelere yöneltildiğine bakmak gerekir. Psikolojik açıdan ele alırsak, bireyin dikkatini kontrol etmekte zorlanmasından, bazen zihninin başka düşüncelerle meşgul olmasından, bazen de duygusal yaşantıların bilişsel kaynakları tüketmesinden kaynaklanabilir. Anksiyete, depresyon gibi duygu durum bozuklukları bireyin dikkat performansını negatif etkileyebilir. Obsesif kompulsif bozukluktan muzdarip olan birey, tekrarlayan düşünce ve davranışlarla zihinsel enerjisini verimli kullanamayabilir. Ayrıca dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, kişinin dikkatini doğrudan etkileyen psikolojik rahatsızlıktır.

1.   Ruminasyon : Zihnin sürekli aynı düşüncelerle meşgul olmasıdır. Bireyin bir sorunu, olayı ya da olumsuz bir deneyimi tekrarlayıcı bir biçimde düşünmesidir. Bu döngüden çıkmakta zorlanmasıdır. Örneğin, birey kitap okuyor ve gözleri satırlarda ilerliyor fakat zihni dün yaşadığı tartışmayı düşünmeye devam ediyor. Buradaki temel problem dikkati yönlendirememe değildir. Bazen dikkat, kişinin zihnini meşgul eden düşünceye yönelebilir. Bireyin dikkatini dağıtan düşüncelerin içeriği kadar, bu düşüncelerle ne kadar süre meşgul olduğu ve düşüncelerden ne ölçüde uzaklaşabildiğinin değerlendirilmesi klinik açıdan önemlidir.

2.   Kaygı ve Tehdit Odaklı Dikkat : Kaygı, dikkati etkileyebilir. Kaygılı bir birey, çevresindeki tehlike işaretlerini, olumsuz ihtimalleri ya da başkalarının kendisi hakkındaki değerlendirmelerini fazla takip edebilir. Örneğin, sınava hazırlanan bir öğrencinin sürekli başarısız olma ihtimalini düşünmesi gibi. “ Ya sınav sırasında bildiklerimi unutursam?” düşüncesi bireyin sınav öncesi ihtiyaç duyduğu zihinsel kaynaklarla rekabete girebilir. Bu süreçte ise, bireyin dikkati başarısızlık ihtimaliyle ilişkili düşüncelere yönelir. Kaygıyı azaltabilmek için bu düşünceleri takip etmeye başlar. Bu durumda mevcut göreve dönmek zorlaşır. Görev uzadıkça kaygı ve yetersizlik artar. Böylece kısır döngü oluşur. Ancak kaygının dikkat üzerindeki etkisi her zaman aynı değildir. Bazen dikkat dağınıklığına bazen de bir konuya aşırı odaklanmaya yol açabilir.

3.  Mükemmeliyetçilik ve Zihinsel Kontrol İhtiyacı :Dikkat dağınıklığının az fark edilen psikolojik nedenlerinden birisi mükemmeliyetçiliktir. Örneğin, rapor hazırlayan bir kişi cümleleri defalarca kontrol eder. Yanlış yapıp yapmadığını sürekli düşünür. Bir sonraki aşamaya geçmeye zorlanır. Küçük ayrıntılara çok takıldığı için bütünün takibini kaybedebilir. Buradaki örnekte aslında dikkat tamamen yok değildir. Aksine bazı ayrıntılara aşırı dikkat verilirken asıl hedeften uzaklaşma görülebilir. Dolayısıyla dikkat dağınıklığı bazen dikkatin yetersizliğinden değil; dikkatin yanlış önceliklere yöneltmesinden kaynaklanabilir.

4.  Zihinsel aşırı yüklenme ve çalışma belleği : Bireyin aynı anda çok sayıda sorumluluk üstlenmesi, sürekli görev değiştirmesi, tamamlanmamış işleri zihinde tutmaya çalışması ve dinlenmeye yeterince zaman ayıramaması zihinsel aşırı yüklenmeye yol açabilir. Bu durum dikkatini tek bir görevde devam ettirmesini zorlaştırabilir.

Fiziksel Nedenler : Dikkat dağınıklığının fiziksel nedenlerini ele alırken, beynin işleyişini etkileyen bedensel durumları, hormonları, besin eksikliklerini ve uyku düzenini değerlendirmek gerekir. Dikkat dağınıklığı her zaman psikolojik bir nedene bağlı olarak gelişmez. Bazen kişi dikkatini yoğunlaştırmak istese bile fiziksel durumlar nedeniyle sürdüremeyebilir.

1.  Uyku yetersizliği ve uyku bozuklukları : Uyku; beynin dikkat, hafıza, öğrenme ve duygusal düzenleme süreçleri açısından önemlidir. Yetersiz uyku; dikkati sürdürmeyi zorlaştırabilir. Tepki süresini yavaşlatır. Çalışma belleğini olumsuz etkiler. Hata yapma ihtimalini artırır. Buradaki önemli olan nokta; uykunun süresi kadar kalitesinin de önem taşıdığıdır.

2.  Hormon değişiklikleri : Bazı hormonal değişimler duygu durumu ve enerjiyi etkilediği için dolayısıyla dikkat performansını da etkileyebilir. Örneğin, adet döngüsüyle ilişkili belirtiler, gebelik ve sonrası dönem ve tiroid hormonlarındaki değişim bazı kişilerde konsantrasyon bozukluğuna neden olabilir. Dikkat güçlüğü belirli dönemlerde tekrar ediyorsa bu belirtilerin zamanlamasını takip etmek önemlidir.

3.  Demir eksikliği ve kansızlık : Demir eksikliği bazı kişilerde yorgunluk ve zihinsel performans sorunlarına neden olabilir. Konsantrasyon güçlüğü, zihinsel yorgunluk, gün içinde uyku hali ve motivasyon düşüklüğü gibi belirtilerle dikkat üzerinde olası etkileri gözlenebilir.

4.  B12 vitamini eksikliği : B12 eksikliğinde; dikkat ve konsantrasyon güçlükleri, unutkanlık, zihinsel yavaşlama, halsizlik ve ellerde ya da ayaklarda uyuşma gibi belirtiler görülür.

Dikkat Dağınıklığı Kimlerde Görülebilir?

Dikkat dağınıklığı her yaştan bireyde gözlenebilir. Dikkat dağınıklığının tespiti için yaş, gelişimsel özellikler, psikolojik durum ve fiziksel sağlık gibi etkenleri birlikte değerlendirmek gerekir.

1.   Çocuklar ve ergenlerde dikkat dağınıklığı : DEHB olan çocuklarda, kaygı ve stres düzeyi yüksek olanlarda, uyku problemi yaşayanlarda, öğrenme güçlüğü bulunanlarda, duygusal ve ailevi sorunlardan etkilenen çocuklarda dikkat dağınıklığı görülebilir.

2.  Ergenlerde dikkat dağınıklığı : Ergenlik döneminde hem biyolojik hem de psikolojik değişimler görülür. Akademik beklentilerin artması, sınav kaygısı, uyku düzeninde bozulmalar, sosyal ilişkilerde sorunlar, telefon ve sosyal medya kullanımının artması, duygusal dalgalanmalar ve çocukluk döneminden itibaren devam eden DEHB belirtileri dikkat dağınıklığına neden olabilir.

3.  Yetişkinlerde dikkat dağınıklığı : Yetişkinlerde meydana gelen dikkat dağınıklığı farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. DEHB olan yetişkinler, yoğun stres yaşayanlar, kaygı bozuklukları olanlar ve fiziksel sağlık sorunları yaşayan bireylerde dikkat dağınıklığı görülebilir.

Dikkat Dağınıklığı Tedavisi:

Dikkat dağınıklığı tedavisinde, bu probleme neden olan etkenlerin belirlenmesi önemlidir. Çünkü dikkat dağınıklığı tek başına bir hastalık değil; psikolojik, fiziksel ve nörolojik durumlar sonucu gelişebilir. Bu nedenle tedavide amaç, dikkat güçlüğünün altında yatan nedenleri belirlemek ve kişinin dikkatini düzenleme becerisini geliştirmektir. Dikkat dağınıklığı psikolojik etkenlerle ilişkiliyse psikoterapi önemli bir müdahale alanıdır. Bilişsel becerilerin geliştirilmesi, mindfullness çalışmaları ve davranışsal düzenlemeler yapılabilir. Altta yatan fiziksel bir sorun demir eksikliği, tiroid bozukluğu ve b12 eksikliği gibi problemler varsa bu durumun tedavi edilmesi gerekir. Eğer bireyde DEHB varsa hekimin değerlendirmesiyle daha kapsamlı psikoterapiye ek olarak ilaç desteği eklenerek kişiye özel bir planlama yapılır. Bunun yanı sıra dikkat performansını desteklemek için yaşam tarzında düzenlemeler yapılması önerilir.

Psikolog Funda Buharalı, Antalya Psikoterapi, Psikoterapist Antalya.